أبو علي سينا ( مترجم : عليرضا مسعودى )
25
قانون در طب ( فارسى )
منابع فرعى در تصحيح قانون از منابع فرعى مى توان ذخيره خوارزمشاهى تأليف سيد اسماعيل جرجانى را نام برد كه بسيار نزديك به قانون ، تحرير شده و گويا ترجمانى از كتاب قانون به زبان فارسى مى باشد كه هدف جرجانى از نوشتن ذخيره خوارزمشاهى و اغراض طبيه و خفيه علايى نگارش فارسى علم طب بوده است . در تصحيح متن قانون و در برخى موارد فهم موضوع از كتاب " ذخيره " بهرهمند شده ايم . مثلًا در تشريح عصب دماغى مى خوانيم : « مبدأ زوج نخست از درون دو بطن ( لوب ) بخش قدامى مغز مى باشد ، درست در همسايگى دو برآمدگى شبيه دو نوك پستان » در هر سه نسخه « جواز » مى باشد كه در اينجا معناى روشنى ندارد و تنها در نسخه تهران « جوار » است لذا طبق نسخه تهران ( جوار ) ترجمه شد ، و مؤيد ما در تصحيح اين نسخه تعبير جرجانى در ذخيره است كه مى گويد : « از پيش دماغ دو فزونى فرود آمده است چون دو سر پستان و حس بوييدن بدان باشد . . . از « همسايگى » هر يكى عصبى بيرون آمده است مجوف يعنى ميان تهى . . . » . در عبارت ديگر از نسخه تهران و بولاق جمله منفى مى باشد « ماتزيد الثقبة العنبية . . . » يعنى : هرگاه يك چشم بسته باشد سوراخ ( مردمك ) عنبيه گشاده مى گردد كه موافق با نسخه آملى - با تأييد آن از تعبير جرجانى در ذخيره كه مى گويد : . . . و ثقبه عنبيه فراخ تر گردد - مثبت ترجمه شد . اشاره به افتادگى از نسخه قانون در اين مقدار از ترجمه به موردى از افتادگى در نسخه ، در پاورقى اشاره كرده ايم . درباره تشريح عضلات حركت دهنده كتف ، حكيم جيلانى مى گويد : « نسخههاى كتاب قانون متفاوت است » . در يك نسخه قديمى از قانون پس از عبارت اخير « فتعين على انبساط الصدر » در تشريح ماهيچههاى كتف ( شانه ) چنين آمده است : « ما يختصّ تحريك الكتف سبعة ازواج . . . » حكيم جيلانى در ادامه مى گويد : « خدا مىداند اين بخش از تشريح از ملحقات خود شيخ است يا از طرف شخص ديگرى اضافه گرديده است . . . » .